THÀNH VIÊN

lượt truy cập

4685009
Hôm nay
Hôm qua
Trong tuần
Tuần trước
Trong tháng
Tháng trước
Tổng
27170
59703
184785
4152901
1153013
2654964
4685009
Bệnh sỏi mật - nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán, điều trị & bệnh lý

Bệnh sỏi mật - nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán, điều trị & bệnh lý

Khi bạn ăn vào một cái gì đó nhiều dầu mỡ, ví dụ như là vài miếng khoai tây chiên, chúng đi xuống dạ dày rồi đi vào ruột non. Lúc này, chúng không còn là khoai tây chiên nữa rồi nhưng vì chúng vẫn còn chứa nhiều dầu mỡ, nên rất khó hấp thu, và đây là lúc mà túi mật của bạn thực hiện chức năng của nó. Thực phẩm chứa nhiều chất béo sẽ kích thích túi mật (gallblader) tiết dịch mật vào ruột non, mật sẽ nhũ-tương hóa (emulsifies) chất béo, hay nói đơn giản hơn là tách mảng chất béo lớn thành những hạt nhỏ ở dạng sền sệt như sữa (tương) làm chúng dễ hấp thu hơn. Chức năng chính của túi mật là - dự trữ và làm cô đặc mật cho đến lúc mật được tiết vào bên trong ruột non. Tuy đây không phải là công việc thú vị, nhưng, cũng phải có ai làm việc đó chứ. Nếu chúng ta nhìn kỹ hơn, cái hợp chất kì diệu này, chúng ta sẽ có được một phân tích sơ lược về thành phần cấu tạo như sau: ~ 70% muối mật và acid ~ 10% cholesterol ~ 5% phospholipid ~ 5% protein và 1% bilirubin dạng liên hợp (conjugated bilirubin) và phần còn lại, là một lượng rất nhỏ các hợp chất khác như nước, các chất điện giải, và bicarbonate. Muối mật và acid chủ yếu là sản phẩm của chuyển hóa cholesterol Vậy nên acid có thể giống như thế này còn muối mật của nó thì có dạng anion tức là ion-âm, như nhóm (ROO-) này. Những acid và muối này ở dạng lưỡng tính (amphiphillic) ở đây có nghĩa là có cả nhóm kỵ nước và ưa nước trong cùng một phân tử, như vậy cholesterol và chất béo trong ruột hòa tan dễ hơn trong mật. Các phospholipid chủ yếu là lecithin, cũng thuộc loại lưỡng tính và cũng giúp cholesterol và chất béo hòa tan dễ hơn trong mật. Sỏi mật (gallstones) là những hòn đá tròn và rắn mà có thể tìm thấy trong túi mật, Vì sỏi mật được tạo thành từ các thành phần của mật vậy nên chúng thường được phân loại dựa trên những chất tạo thành chúng. Loại sỏi thường gặp nhất là sỏi cholesterol nhưng cũng có sỏi bilirubin, mà đôi khi còn được gọi là sỏi sắc-tố hay có màu (pigmented stones). Loại thứ nhất, như bạn đã có thể đoán, được cấu tạo chủ yếu bởi cholesterol kết tủa ra từ dịch mật, đọng thành thể rắn và hình thành những hòn sỏi này. Chúng chiếm khoảng 75-90% các trường hợp sỏi mật. Sự kết tủa cholesterol có thể xảy ra theo vài cách, cách thứ nhất, mật có thể đã ở tình trạng quá mức bão hoà (supersaturated) cholesterol nói cách khác là mật có quá nhiều cholesterol đến mức dung dịch không thể giữ được thêm muối-mật và acid hoặc phospholipid. Lưu ý rằng những chất này cần thiết để giúp cholesterol tan trong mật, và do đó cholesterol kết tủa ra khỏi dung dịch và kết tụ thành thể rắn. Cũng gần tượng tư như vậy, nếu không có đủ muối-mật hay các acid và phospholipid để giữ cho cholesterol hòa tan trong dung dịch cho nên khi hai hợp chất này càng ít, thì lượng cholesterol có thể hòa tan trong dung dịch giảm xuống và kết tủa ra khỏi dung dịch tăng lên. Sự ngưng trệ, hay không hoạt động của túi mật có thể cũng liên quan đến sự hình thành sỏi mật nếu như mật tụ lại một chỗ thì nó có thể khiến cho thể rắn tụ đọng kết tủa và tách ra khỏi dung dịch, tương tự như khi lớp váng dầu trên mặt của bơ đậu phụng nếu bạn để nó nằm yên quá lâu. Sỏi được cấu tạo từ cholesterol không thể được nhìn thấy trên hình ảnh x-quang nhưng hiếm khi các sỏi này cấu tạo hoàn toàn bởi cholesterol, mà thường sẽ có một hỗn hợp các hợp chất. Ví dụ nếu có đủ calcium carbonate thì sỏi mật có thể sẽ xét nghiệm được trên ảnh chụp X-quang. Còn nhớ khi chúng ta nói có một lượng nhỏ các chất điện giải và bicarbonate không? Ừ thì trong số các điện giải sẽ bao gồm calcium ion, và ion này có xu hướng kết hợp với bicarbonate kết tủa thành thể rắn calcium carbonate, một hợp chất cản quang (radio-opaque), và có thể thấy được trên X-quang, nhưng thường thì không đủ nhiều calcium carbonate kết tủa và như thế dạng sỏi cholesterol thường ở dạng thấu qua nên bạn sẽ không thể nhìn thấy được chúng qua xét nghiệm hình ảnh X-quang. Bây giờ hãy bàn về sỏi bilirubin hay sỏi sắc tố nhé. Loại sỏi này, như đã giải thích trước đây được cấu tạo chủ yếu từ bilirubin và do đó có sắc tố. Sỏi được tạo ra khi có quá nhiều bilirubin ứ đọng trong mật và chúng kết hợp với calcium để tạo thành dạng thể rắn kết tủa calcium bilirubinate. Vì chúng được cấu tạo một phần từ calcium, nên thường chúng sẽ cản quang, có nghĩa là bạn có thể thấy được sỏi qua ảnh chụp X-quang. trên đây là một ví dụ cho thấy sỏi sắc tố trên x-quang. Vì đây là bilirubin trong mật, nên ta sẽ cho rằng chúng là bilirubin liên-hợp, phải vậy không? À Nhưng thực ra thì, sỏi sắc tố được cấu tạo từ bilirubin không liên-hợp (unconjugated bilirubin). Thực vậy sao? Tôi tưởng chỉ có bilirubin liên hợp trong mật thôi mà? Đúng là trong túi mật, đa số là dạng bilirubin là liên-hợp nhưng cũng có một lượng nhỏ bilirubin không liên-hợp chúng chiếm khoảng 1-2% tổng bilirubin, và tổng lượng bilirubin chỉ chiếm khoảng 1% của dịch mật. Mặc dù cơ chế chính xác vẫn chưa được hiểu rõ lượng bilirubin không liên hợp nhỏ nhoi này được cho là đã hình thành từ sự thủy phân bilirunbin liên hợp một phản ứng diễn ra trong môi trường hóa học của mật mà không cần đến các enzyme hoặc có liên quan đến vi khuẩn. Okay, giờ ta cùng ôn lại nhanh cấu trúc của bilirubin liên- hợp (conjugated) và không liên-hợp (unconjugated). Dạng liên hợp với nhóm R là glucuronic acid, khiến cho nó tan trong nước. Dạng không liên hợp chỉ có nhóm OH, mà ở môi trường pH tại mật, dạng anion (ion-âm) của nó sẽ rất dễ dàng gắn kết với calcium. Mặc dù thông thường, muối mật (bile salts) gắn kết với calcium ion và như thế ngăn calcium kết hợp và tạo kết tủa với bilirubin không liên-hợp . Trong tinh trạng tán huyết ngoại mạch (extravascular hemolysis) lúc này các đại thực bào ăn các hồng cầu nhiều hơn bình thường và sinh ra thêm nhiều bilirubin không liên hợp, chúng sẽ được liên hợp bởi gan rồi đi đến túi mật. Trong những tình huống mà tán huyết diễn ra quá nhiều và bilirubin liên hợp được sản xuất quá mức, thì có ý kiến cho rằng tuy có nhiều bilirubin liên hợp trong mật, nhưng đồng thời bilirubin không liên hợp cũng tăng theo tới mức mà nó có thể gắn kết với calcium thay vì muối mật, và kết tủa để tạo thành sỏi sắc tố đen (black pigmented stones). Nếu sỏi sắc tố màu nâu, thì đó thường là dấu hiệu cho thấy túi mật hay đường mật đã bị nhiễm trùng, và thường sỏi sẽ ra khỏi túi mật và đi vào ống mật. Những viên sỏi sắc tố nâu này cũng có thể được tạo thành từ muối calcium và bilirubin không liên hợp, thế khác biệt ở đâu, đó là ở sự cấu tạo bilirubin không liên hợp: nguyên nhân là do vi khuẩn gây ra nhiễm trùng túi mật (gallbađer infection) Ví dụ như E coli, mang theo enzyme hay là men thủy phân cả bilirubin liên hợp và phospholipid, những hợp chất này lại kết hợp với calcium ion, tạo nên kết tủa hình thành sỏi. Sỏi có màu nâu là do hỗn hợp của bilirubin không liên-hợp hay bilirubin đã thủy phân và phospholipid. Một số nhiễm trùng túi mật thường gặp gây ra bởi giun đũa (Ascitris lumbricoides) và sán lá gan Trung Quốc (clonorchis sinesis). Giun đũa lưu hành nhiều nơi trên thế giới đặc biệt tại các vùng nóng ẩm ước tính đến gần 1 tỷ người có giun đũa. Riêng sán lá gan Trung Quốc đặc hữu tại các nước như Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam, vì vậy sỏi sắc tố nâu thường thấy trong các dân cư châu Á. Phụ nữ thường có nhiều nguy cơ mắc sởi mật hơn nam giới bởi vì estrogen làm tăng sự hình thành sỏi mật, đó cũng là lí do tại sao thuốc ngừa thai đường uống chứa estrogen lại làm tăng nguy cơ gây sỏi cholesterol. Bên cạnh đó, béo phì liên hệ với sự gia tăng nồng độ cholesterol cũng có nghĩa là nó có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc phải sỏi mật cholesterol. Cuối cùng sụt cân nhanh chóng khiến lượng lipid giảm xuống có thể tao ra sự mất cân bằng trong thành phần của mật làm tăng nguy cơ kết tủa calcium-bilirubin và hình thành sỏi mật sắc tố. cam nang dieu tri